Ryzyko w bankach

161
banki

W systemie gospodarczym banki komercyjne tradycyjnie spełniają dwie role, które wyróżniają je na tle innych podmiotów: są pośrednikami (pomiędzy posiadającymi oszczędności a potrzebującymi kapitału) oraz zapewniają płynność finansową swoim klientom. Dlatego, chociaż niepewność i ryzyko idą w parze z każdym rodzajem działalności gospodarczej, banki muszą mierzyć się z zagrożeniami nietypowymi dla pozostałych przedsiębiorców – z niebezpieczeństwami, które wynikają bezpośrednio ze sprawowanych przez nie funkcji.

Z uwagi na specyfikę zadań, a także ze względu na to, że zasób pieniądza pozostający w jego dyspozycji jedynie w niewielkiej części pokrywa całość depozytów, ryzyko w banku wiąże się przede wszystkim z zarządzaniem jego aktywami i pasywami. Z tego punktu widzenia najbardziej istotne dla funkcjonowania banku są: ryzyko kredytowe oraz ryzyko płynności.

Ryzyko kredytowe to zagrożenie wynikające z prawdopodobieństwa niewykonania umownych zobowiązań kredytobiorcy wobec banku. Niedotrzymanie przez dłużnika terminu regulacji powinności lub całkowite zaprzestanie spłacania rat kapitałowych oraz odsetek prowadzi do spadku wartości bieżącej aktywów banku i w konsekwencji oznacza stratę, którą bank musi pokryć ze swojego zysku bądź z kapitału. W sytuacji wyjątkowo niekorzystnej realizacja ryzyka kredytowego może doprowadzić do niewypłacalności przedsiębiorstwa bankowego.

Oczywiście niepewność odnosząca się do zachowania kontrahenta i skrywane przez nią możliwe niebezpieczeństwa bywają także udziałem innych przedsiębiorców. Niemniej jednak w przypadku banku skala ekspozycji na tego rodzaju ryzyko jest nieporównywalnie większa, ponieważ wynika ono z istoty jego aktywności gospodarczej jako pośrednika finansowego. Pomimo współcześnie obserwowanej tendencji do dywersyfikacji działalności banków i wzbogacania ich oferty o inne usługi 1 udzielanie kredytów nadal stanowi jeden z najważniejszych sposobów zarabiania przez nie pieniędzy.

Jakość przyznawanych pożyczek ma istotne znaczenie dla funkcjonowania banku. Analiza przypadków historycznych ujawnia, że częstą przyczynę upadłości przedsiębiorstw bankowych stanowił wysoki udział w portfelu kredytowym tzw. kredytów zagrożonych. Ponieważ większemu ryzyku zazwyczaj towarzyszy wyższa oczekiwana stopa zysku, banki starają się utrzymywać w swoim bilansie aktywa o zróżnicowanym poziomie ryzyka i dochodowości, poszukując równowagi pomiędzy akceptowalnym poziomem zagrożenia a spodziewanym zyskiem. Realizacja ryzyka kredytowego może przyczynić się do powstania problemów z płynnością.

Ryzyko płynności to zagrożenie oznaczające niemożność zrealizowania płatności w momencie nadejścia terminu ich wymagalności, spowodowane niedostateczną ilością środków pieniężnych w kasie lub na rachunku firmy. W przypadku banku najważniejszy przejaw braku płynności stanowią trudności i opóźnienia w regulowaniu zobowiązań wobec deponentów. Klienci, powierzając bankowi swoje pieniądze w formie depozytów, liczą, że gdy zajdzie taka potrzeba, natychmiast je wypłacą (ponosząc przy tym ewentualnie koszt z tytułu utraty umownych odsetek, co miewa miejsce w sytuacji przedwczesnego wycofania środków zdeponowanych na lokacie terminowej). Nawet krótkotrwała utrata płynności lub plotka o złej kondycji banku może być dla niego katastrofalna w skutkach: w takim wypadku klienci, obawiając się utraty swoich oszczędności, zaczynają bowiem masowo wycofywać wkłady. Ponieważ zasoby pieniądza pozostające w dyspozycji każdego banku – również tego w świetnej kondycji finansowej – jedynie w niewielkiej części pokrywają całość depozytów, momentalnie staje on w obliczu bankructwa. Zjawisko to określa się mianem „runu na bank” i jest ono tym groźniejsze, że kryzys jednego banku – wobec silnej współzależności podmiotów systemu bankowego oraz niepełnej informacji klientów odnośnie do sytuacji tego, w jakim akurat zdeponowali środki – nierzadko ogarnia pozostałe banki, co w konsekwencji prowadzi do załamania się sektora i całego rynku. Ryzyko, które w pojęciu właścicieli banku jest ryzykiem specyficznym, w szerszej perspektywie można zatem rozpatrywać jako systematyczne.

Główną i bezpośrednią przyczynę ryzyka płynności stanowi niedopasowanie struktury zobowiązań i należności (zwłaszcza depozytów i kredytów) z punktu widzenia terminów ich wymagalności i zapadalności. Jest ono przede wszystkim konsekwencją funkcjonowania banków w ramach systemu rezerw częściowych 2 . W szczególności przedsiębiorstwa bankowe nie muszą utrzymywać „bezczynnych” depozytów (co pozwoliłoby zredukować ryzyko płynności niemal do zera), lecz traktują zdeponowane środki jak udzieloną im pożyczkę 3 . Sumy powierzone bankom są przez nie inwestowane w aktywa charakteryzujące się znacznie niższym stopniem płynności, co rozszerza akcję kredytową. W wyniku błędnych szacunków przyszłych zmian zapotrzebowania klientów na środki pieniężne bank może chwilowo utracić płynność finansową, co w skrajnych sytuacjach oznacza jego bankructwo (wspomniany „run na bank”).

Redukcja ryzyka kredytowego polega przede wszystkim na minimalizowaniu ilości pożyczek nietrafionych i strat, które się z nimi wiążą. W tym celu bank może podjąć różnorodne działania, np. badać sytuację ekonomiczną potencjalnych dłużników oraz to, czy w przeszłości wywiązywali się ze zobowiązań, tworzyć specjalne rezerwy na trudne kredyty, zdywersyfikować portfel kredytów, ubezpieczyć swoją działalność, na bieżąco monitorować rozmiary ryzyka itd.

Natomiast ryzyko płynności bank teoretycznie mógłby obniżyć do poziomu ryzyka kredytowego poprzez utrzymywanie pełnego pokrycia depozytów. Ponieważ jednak może legalnie inwestować powierzone mu przez klientów środki i osiągać z tego tytułu bardzo wysokie zyski, w praktyce redukcja ryzyka płynności sprowadza się do bezustannej analizy struktury aktywów i pasywów, z wykorzystaniem m.in. prognoz i założeń dotyczących przyszłego zapotrzebowania deponentów na gotówkę, a także z użyciem wyrafinowanych modeli matematycznych. Część znanych ekonomistów i praktyków życia gospodarczego zgłasza zastrzeżenia co do skuteczności takich metod, argumentując, iż system gospodarczy cechuje niepewność, której nie można objąć matematycznymi rachunkami, choćby najbardziej wymyślnymi.

BitBay - Największa Polska giełda cyfrowych walut