Teoria wyboru

191

Przedsiębiorstwa napotykają na pewne ograniczenia techniczne w produkcji towarów i usług, a gospodarstwa domowe mają zdecydowane preferencje dla niektórych produktów w stosunku do innych. Ograniczenia techniczne, z którymi borykają się przedsiębiorstwa, można wyrazić poprzez szereg funkcji produkcyjnych, po jednej dla każdego przedsiębiorstwa. Funkcja produkcyjna jest po prostu równaniem, które wyraża fakt, iż produkcja przedsiębiorstwa zależy od ilości wykorzystywanych przez nie nakładów oraz, w szczególności, że nakłady mogą być łączone technicznie w różnych proporcjach w celu wytworzenia danego poziomu produkcji. Na przykład inżynier produkcji może obliczyć największą możliwą wielkość produkcji, jaką można wyprodukować przy każdej możliwej kombinacji środków produkcji. Obliczenie to określałoby zakres możliwości produkcyjnych dostępnych dla przedsiębiorstwa, ale nie może przewidywać, w jakim stopniu przedsiębiorstwo będzie produkować, jaką mieszankę produktów wytworzy lub jaką kombinację nakładów przyjmie; zależą one od cen produktów i cen nakładów (czynników produkcji), które muszą jeszcze zostać określone. Jeżeli firma chce zmaksymalizować zyski (zdefiniowane jako różnica między wartością sprzedaży swojej produkcji a kosztem nakładów), wybierze taką kombinację nakładów, która zminimalizuje jej wydatki, a tym samym zmaksymalizuje jej przychody. Przedsiębiorstwa mogą dążyć do zwiększenia wydajności poprzez funkcję produkcji, ale wybór produkcji zależy częściowo od popytu na produkty. Prowadzi to do roli, jaką w systemie odgrywają gospodarstwa domowe.

Każde gospodarstwo domowe jest obdarzone określonymi “gustami”, które mogą być wyrażone w szeregu “funkcji użytkowych”. Funkcja użytkowa (równanie podobne do funkcji produkcyjnej) pokazuje, że przyjemność lub satysfakcja gospodarstw domowych wynikająca z konsumpcji będzie zależała od produktów, które kupują i od sposobu, w jaki konsumują te produkty. Funkcje użytkowe dostarczają ogólnego opisu preferencji gospodarstwa domowego pomiędzy wszystkimi sparowanymi alternatywami, z którymi może mieć ono do czynienia. Również w tym przypadku należy założyć, że gospodarstwa domowe starają się zmaksymalizować satysfakcję i że będą rozdzielać swoje dochody pomiędzy dostępne towary konsumpcyjne w sposób, który zapewni im największą możliwą “użyteczność” wynikającą z konsumpcji. Ich dochody pozostają jednak do ustalenia.

W teorii ekonomii funkcja produkcji przyczynia się do obliczania krzywych podaży (graficzne przedstawienie relacji między ceną produktu a ilością, którą sprzedający jest skłonny i zdolny dostarczyć) dla przedsiębiorstw na rynkach produktowych oraz krzywych popytu (graficzne przedstawienie relacji między ceną produktu a ilością produktu, na który jest zapotrzebowanie) dla przedsiębiorstw na rynkach czynników produkcji. Podobnie, funkcja użyteczności przyczynia się do obliczania krzywych popytu dla gospodarstw domowych na rynkach produktowych oraz krzywych podaży dla gospodarstw domowych na rynkach czynników produkcji. Wszystkie te krzywe popytu i podaży wyrażają ilości wymagane i dostarczane w funkcji cen nie dlatego, że sama cena determinuje zachowanie gospodarcze, lecz dlatego, że celem jest stworzenie teorii określania cen. Znaczna część teorii mikroekonomicznej poświęcona jest pokazaniu, jak różne funkcje produkcji i użyteczności publicznej, w połączeniu z pewnymi założeniami dotyczącymi zachowań, prowadzą do powstania krzywych popytu i podaży, takich jak te przedstawione na rysunku.

popyt i podaż
podaż (S, supply) i popyt (D, demand)

Nie wszystkie krzywe popytu i podaży wyglądają tak samo. Zasadniczą kwestią jest jednak to, że większość krzywych popytu jest nachylona negatywnie (konsumenci żądają mniej wraz ze wzrostem cen), podczas gdy większość krzywych podaży jest nachylona pozytywnie (dostawcy prawdopodobnie produkują więcej po wyższych cenach). Uczestnicy rynku będą kierowani do ceny, po której przecinają się dwie krzywe; cena ta nazywana jest ceną “równowagi” lub ceną “wyrównującą rynek”, ponieważ jest to jedyna cena, po której podaż i popyt są równe.

Na przykład na rynku masła wszelkie zmiany w funkcji produkcyjnej producentów mleka, w funkcji użytkowej konsumentów masła, w cenach krów, użytków zielonych i urządzeń udojowych, w dochodach konsumentów masła lub w cenach produktów niemlecznych, które kupują konsumenci, mogą prowadzić do definitywnych zmian w cenie równowagi i w ilości wyprodukowanego masła. Jeszcze bardziej przewidywalne są skutki narzuconych przez rząd limitów cenowych, podatków nakładanych na producentów masła lub programów wsparcia cenowego dla producentów mleka, które można przewidzieć z wystarczającą pewnością. Co do zasady prognoza będzie się odnosić tylko do kierunku zmian (cena będzie rosnąć lub spadać), ale jeżeli można zdefiniować krzywe popytu i podaży masła w kategoriach ilościowych, można również przewidzieć rzeczywistą wielkość zmiany.