Własność (definicja)

484

Własność (definicja), przedmiot praw, który obejmuje posiadanie lub majątek zbiorowo, często o silnych konotacjach własności indywidualnej. W prawie termin ten odnosi się do kompleksu stosunków prawnych pomiędzy osobami i między osobami w odniesieniu do rzeczy. Rzeczy mogą być materialne, takie jak ziemia lub towary, lub niematerialne, takie jak akcje i obligacje, patent lub prawo autorskie.

Każdy znany system prawny posiada zasady dotyczące stosunków między osobami w odniesieniu do (co najmniej) rzeczy materialnych. Niezwykła różnorodność systemów własności społeczeństw innych niż zachodnie sugeruje jednak, że każde pojęcie własności, inne niż opisowe, zależy od kultury, w której się ono znajduje. Ponieważ prawo własności dotyczy podziału, użytkowania i przekazywania bogactwa i przedmiotów majątkowych, musi ono odzwierciedlać gospodarkę, strukturę rodziny i politykę społeczeństwa, w którym się znajduje.

Bardzo niewiele, jeśli w ogóle, społeczeństw nie-zachodnich generalizujących o własności w sposób, w jaki robią to zachodnie systemy prawne. Tym, co odróżnia zachodni system własności od systemów większości, jeśli nie wszystkich, innych społeczeństw, jest fakt, że jego kategoria własności prywatnej jest kategorią domyślną. Zachodnie systemy prawne uważają własność indywidualną za normę, od której należy wytłumaczyć odstępstwa. Prawne pojęcie własności na Zachodzie charakteryzuje się tendencją do aglomeracji w ramach jednej osoby prawnej, najlepiej tej, która jest obecnie w posiadaniu danej rzeczy, wyłącznego prawa do jej posiadania, przywileju jej używania oraz prawa do jej przenoszenia.

W klasycznym prawie rzymskim (ok. AD 1-250) suma praw, przywilejów i uprawnień, które osoba prawna mogłaby posiadać w danej rzeczy, została nazwana dominacją, czyli własnością (ownership). Klasyczni rzymscy prawnicy nie twierdzą, że ich system ma tendencję do przypisywania własności obecnemu posiadaczowi rzeczy, ale że to uczynił jest wystarczająco jasne. Gdy tylko system rzymski zidentyfikował właściciela (proprietarius), niechętnie pozwalał mu przekazać cokolwiek mniej niż wszystkie prawa, przywileje i uprawnienia, które miał w danej rzeczy.

Średniowieczny angielski system prawny podobnie wykazywał w krytycznych momentach tendencję do aglomeracji praw własności w jednej jednostce. Pojęcie własności ziemi pojawiło się w Anglii pod koniec XII wieku z masy częściowo uznaniowych, częściowo zwyczajowych, feudalnych praw i obowiązków. To, co zaczęło się zasadniczo jako jurysdykcja apelacyjna, zaproponowana przez króla na jego dworze w celu zapewnienia, że lord feudalny zrobi dobrze swoim ludziom, skończyło się na tym, że wolny dzierżawca był właścicielem ziemi, w dość nowoczesnym sensie, z prawami lorda ograniczonymi do otrzymywania płatności pieniężnych.

Podstawowa tendencja w zachodnim prawie własności do skupiania praw własności w jednej jednostce nie jest prawdopodobnie wynikiem wpływu określonej idei filozoficznej, dominacji jednej grupy społecznej nad drugą, a nawet równoważenia interesów społecznych. Gdy pojawiła się potrzeba, by kategoria określała sumę praw, przywilejów i uprawnień, które jednostka mogłaby posiadać w stosunku do rzeczy, Rzymianie, a następnie Anglicy, wybrali rzeczownik wywodzący się z przymiotnika oznaczającego “własny”. Kategoria ta od razu opisała koncepcję, a także tendencję. W miarę upływu czasu tendencja ta przybrała postać samodzielnego życia. Prawo zachodnie wyłączało z kategorii “własność” pewne prawa, przywileje i uprawnienia w stosunku do rzeczy, ponieważ istniały one w kimś innym niż właściciel nieruchomości. We współczesnych systemach prawnych, choć nie w Rzymie, własność stała się jednym z praw jednostki wobec państwa, być może pierwotnie dlatego, że własność spoczywała w wolnym posiadaniu, a nie w jego panu, a król był panem wszystkich.

W dzisiejszym prawie zachodnim większość rzeczy materialnych może być przedmiotem własności, chociaż pewne rodzaje zasobów naturalnych, takie jak dzikie zwierzęta, woda i minerały, mogą być przedmiotem specjalnych zasad, szczególnie co do sposobu ich nabywania. Ponieważ prawo zachodnie kładzie duży nacisk na pojęcie posiadania, miało ono duże trudności z uczynieniem z rzeczy niematerialnych przedmiotu własności. Niektóre zachodnie systemy prawne nadal negują możliwość posiadania rzeczy niematerialnych. Jednak we wszystkich zachodnich systemach prawnych duży wzrost zamożności w postaci wartości niematerialnych (akcje, obligacje, rachunki bankowe) sprawił, że wartości niematerialne i prawne muszą być traktowane w sposób podobny do własności. Niektóre prawa tworzone przez rząd, takie jak patenty i prawa autorskie, były tradycyjnie traktowane jako własność. Inne, takie jak prawo do otrzymywania świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych, nie były zazwyczaj traktowane w ten sposób, chociaż wydaje się, że istnieje pewna tendencja do traktowania tych praw również jako własności.

Korzystanie z nieruchomości, w szczególności z nieruchomości gruntowych, jest szeroko regulowane na całym Zachodzie. Sąsiedzi poszkodowani w wyniku przyległego użytkowania gruntów mogą pozywać do sądu w krajach anglo-amerykańskich. Podobne działania istnieją w krajach prawa cywilnego. Na całym Zachodzie właściciele ziemscy mogą zgodzić się na to, aby inni mogli korzystać z ich ziemi w sposób, który w przeciwnym razie byłby zaskarżalny, a takie porozumienia mogą być zawierane w celu związania nimi tych, którym ziemia jest przekazywana. Prawo angloamerykańskie ma tendencję do dzielenia tych przyznanych praw użytkowania na kategorie, które odzwierciedlają ich zwyczajowe pochodzenie: służebności (takie jak prawo drogi), zyski (takie jak prawo do pobierania minerałów lub drewna), prawdziwe przymierza (takie jak obietnica uiszczenia opłaty na rzecz stowarzyszenia właścicieli domów) oraz sprawiedliwe służebności (takie jak obietnica wykorzystania nieruchomości wyłącznie do celów mieszkalnych). Prawo cywilne nie ma tak wielu kategorii, kategoria “służebności” obejmuje je wszystkie, a prawo cywilne jest nieco bardziej restrykcyjne. Większość z tych samych praktycznych rezultatów można jednak osiągnąć w krajach prawa cywilnego, jak w krajach anglo-amerykańskich.

Na całym Zachodzie, w XX wieku gwałtownie wzrosła liczba publicznych regulacji dotyczących użytkowania gruntów. Najbardziej znany jest podział danego obszaru na dzielnice z ograniczeniami co do rodzajów użytkowania gruntów (np. mieszkaniowe, handlowe czy przemysłowe). Bardzo powszechna jest również rozbudowana regulacja typów budynków (takich jak wysokość czy gęstość zabudowy) oraz materiałów i metod budowy (kodeksy budowlane). Kiedy władze publiczne nie mogą osiągnąć swoich celów poprzez regulacje, mogą “wywłaszczyć” teren. Ma to miejsce na przykład wtedy, gdy ziemia jest nabywana przez rząd w celu budowy autostrady lub przez przedsiębiorstwo użyteczności publicznej w celu stworzenia zbiornika wodnego. Takie wywłaszczenie może nie być dobrowolną wymianą pomiędzy stronami, ale powszechnie zapewnia się rekompensatę za wartość nieruchomości.

Na całym Zachodzie nieruchomości mogą być nabywane różnymi “oryginalnymi sposobami” ich nabywania. Na przykład, “użytkowanie” jest sposobem pierwotnego nabycia, gdy posiadana rzecz nie należała wcześniej do nikogo. Rzecz można również nabyć, jeśli ktoś posiada ją przez pewien okres czasu, tak jakby był jej właścicielem. W krajach cywilnoprawnych nazywa się to “nabyciem z przepisu”, w krajach angloamerykańskich “opętaniem negatywnym”. Przywileje przyznane przez władze publiczne, takie jak prawa do zasobów mineralnych w domenie publicznej lub do wyłącznego korzystania z wynalazku, mogą być postrzegane jako rodzaje pierwotnego nabycia.

Znacznie bardziej powszechnym sposobem nabycia własności jest przeniesienie własności od poprzedniego właściciela lub właścicieli (“nabycie pochodne”). Większość form takiego przeniesienia jest dobrowolna ze strony poprzedniego właściciela. “Sprzedaż”, czyli dobrowolna zamiana nieruchomości na pieniądze, jest najbardziej powszechną z nich. Inną dobrowolną formą jest “darowizna”, czyli podarunek. Dziedziczenie własności po śmierci poprzedniego właściciela jest centralnym pojęciem w prawie wszystkich systemach własności i należy do kategorii nabycia pochodnych. Na Zachodzie dziedziczenie może być podyktowane testamentem sporządzonym przez zmarłego lub prawem spadkowym, ustawami, które określają podział majątku w przypadku, gdy zmarły nie pozostawił testamentu. Inne przypadki nabycia instrumentów pochodnych są mimowolne. Na przykład, upadły może mieć mienie sprzedane w drodze sądowej sprzedaży w celu spłacenia swoich długów.