Rewolucja przemysłowa

1096

Rewolucja przemysłowa, we współczesnej historii, proces przejścia od gospodarki agrarnej i rzemieślniczej do gospodarki zdominowanej przez przemysł i produkcję maszyn. Proces ten rozpoczął się w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku, a stamtąd rozprzestrzenił się na inne części świata. Chociaż termin rewolucja przemysłowa, używany wcześniej przez pisarzy francuskich, został po raz pierwszy spopularyzowany przez angielskiego historyka gospodarczego Arnolda Toynbee (1852-83), aby opisać rozwój gospodarczy Wielkiej Brytanii w latach 1760-1840. Od czasów Toynbee termin ten był stosowany szerzej.

Rewolucja przemysłowa charakteryzowała się głównie względami technologicznymi, społeczno-ekonomicznymi i kulturowymi. Zmiany technologiczne obejmowały następujące elementy: (1) wykorzystanie nowych materiałów podstawowych, głównie żelaza i stali, (2) wykorzystanie nowych źródeł energii, w tym zarówno paliw, jak i siły napędowej, takich jak węgiel, silnik parowy, energia elektryczna, ropa naftowa i silnik spalinowy, (3) wynalezienie nowych maszyn, takich jak wirująca jenny i krosno energetyczne, które umożliwiły zwiększenie produkcji przy mniejszym nakładzie energii ludzkiej, (4) nowa organizacja pracy, znana jako system fabryczny, która wiązała się ze zwiększonym podziałem pracy i specjalizacją funkcji, (5) istotne zmiany w transporcie i komunikacji, w tym lokomotywa parowa, parowiec, samochód, samolot, telegraf i radio, oraz (6) coraz szersze zastosowanie nauki w przemyśle. Te zmiany technologiczne umożliwiły znacznie większe wykorzystanie zasobów naturalnych i masową produkcję wyrobów przemysłowych.

Pojawiło się również wiele nowych rozwiązań w sferach nieprzemysłowych: (1) usprawnienia w rolnictwie, które umożliwiły zaopatrzenie w żywność większej liczby ludności nierolniczej, (2) zmiany gospodarcze, które doprowadziły do szerszego podziału bogactwa, spadku znaczenia ziemi jako źródła bogactwa w obliczu rosnącej produkcji przemysłowej oraz wzrostu handlu międzynarodowego, (3) zmiany polityczne odzwierciedlające zmianę władzy gospodarczej, a także nowe polityki państwa odpowiadające potrzebom uprzemysłowionego społeczeństwa, (4) daleko idące zmiany społeczne, w tym rozwój miast, rozwój ruchów robotniczych oraz pojawienie się nowych wzorców władzy, a także (5) przekształcenia kulturowe szerokiego porządku. Robotnicy nabyli nowe, wyróżniające ich umiejętności, a ich stosunek do zadań uległ zmianie; zamiast być rzemieślnikami pracującymi z narzędziami ręcznymi, stali się operatorami maszyn, podlegającymi fabrycznej dyscyplinie. W końcu nastąpiła zmiana psychologiczna: zwiększyła się wiara w zdolność do korzystania z zasobów i opanowania natury.

Rewolucja przemysłowa

Francja była wolniej i mniej dokładnie uprzemysłowiona niż Wielka Brytania czy Belgia. Podczas gdy Wielka Brytania umacniała swoją przemysłową pozycję lidera, Francja była pogrążona w swojej rewolucji, a niepewna sytuacja polityczna zniechęcała do dużych inwestycji w innowacje przemysłowe. Do 1848 r. Francja stała się potęgą przemysłową, ale mimo wielkiego wzrostu w czasach Drugiego Cesarstwa, pozostała w tyle za Wielką Brytanią.

Inne kraje europejskie pozostawały daleko w tyle. Ich burżuazja pozbawiona była bogactwa, władzy i możliwości swoich brytyjskich, francuskich i belgijskich odpowiedników. Warunki polityczne w innych krajach również utrudniały ekspansję przemysłową. Na przykład Niemcy, pomimo ogromnych zasobów węgla i żelaza, rozpoczęły swoją ekspansję przemysłową dopiero po osiągnięciu jedności narodowej w 1870 roku. Raz rozpoczęta produkcja przemysłowa w Niemczech wzrosła tak szybko, że na przełomie wieków kraj ten wyprodukował w Wielkiej Brytanii stal i stał się światowym liderem w przemyśle chemicznym. Wzrost potęgi przemysłowej USA w XIX i XX wieku również znacznie przewyższył wysiłki Europy. Również Japonia dołączyła do rewolucji przemysłowej z uderzającym sukcesem.

Kraje Europy Wschodniej pozostały w tyle na początku XX wieku. Dopiero pięcioletnie plany sprawiły, że Związek Radziecki stał się wielką potęgą przemysłową, wprowadzając na kilka dekad industrializację, która w Wielkiej Brytanii trwała półtora wieku. W połowie XX wieku rewolucja przemysłowa rozprzestrzeniła się na dotychczas nieuprzemysłowione obszary, takie jak Chiny i Indie.

Druga rewolucja przemysłowa

Pomimo znacznego pokrywania się z “starą rewolucją”, na przełomie XIX i XX wieku pojawiły się dowody na “nową” rewolucję przemysłową. W zakresie podstawowych materiałów, nowoczesny przemysł zaczął eksploatować wiele niewykorzystanych dotychczas surowców naturalnych i syntetycznych: lżejsze metale, nowe stopy i produkty syntetyczne, takie jak tworzywa sztuczne, a także nowe źródła energii. W połączeniu z nimi nastąpił rozwój maszyn, narzędzi i komputerów, który doprowadził do powstania fabryki automatów. Chociaż niektóre segmenty przemysłu zostały prawie całkowicie zmechanizowane na początku do połowy XIX wieku, automatyka, w odróżnieniu od linii montażowej, po raz pierwszy osiągnęła duże znaczenie w drugiej połowie XX wieku.

Zmianom uległa także własność środków produkcji. Oligarchiczna własność środków produkcji, która charakteryzowała rewolucję przemysłową na początku XIX w., ustąpiła miejsca szerszemu podziałowi własności poprzez zakup akcji zwykłych przez osoby fizyczne oraz przez instytucje takie jak firmy ubezpieczeniowe. W pierwszej połowie XX wieku wiele krajów Europy socjalizowało podstawowe sektory swojej gospodarki. W tym okresie nastąpiła również zmiana w teoriach politycznych: zamiast idei leseferystycznych, które zdominowały myśl ekonomiczną i społeczną klasycznej rewolucji przemysłowej, rządy na ogół przenosiły się do sfery społecznej i gospodarczej, aby zaspokoić potrzeby swoich bardziej złożonych społeczeństw przemysłowych. Tendencja ta została odwrócona w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii na początku lat osiemdziesiątych.