Wystawa światowa EXPO

225

Wystawy światowe (w skrócie EXPO od ang. exposition) – duża międzynarodowa wystawa różnorodnych przedmiotów przemysłowych, naukowych i kulturalnych, które są eksponowane w określonym miejscu przez okres czasu, zazwyczaj od trzech do sześciu miesięcy. Światowe targi obejmują eksponaty ze znacznej liczby krajów i często posiadają strefę rozrywkową, w której zwiedzający mogą korzystać z przejażdżek, egzotycznych atrakcji oraz żywności i napojów. Od połowy XIX wieku odbyło się ponad 100 światowych targów w ponad 20 krajach na całym świecie. Ogólnie rzecz biorąc, wydarzenia te nazywane są targami światowymi w Stanach Zjednoczonych, międzynarodowymi (lub uniwersalnymi) ekspozycjami w Europie kontynentalnej i Azji oraz wystawami w Wielkiej Brytanii. Termin expo został również zastosowany do wielu ekspozycji w różnych miejscach.

Światowe targi są zarządzane i regulowane przez Bureau International des Expositions (BIE), organizację z siedzibą w Paryżu, założoną w 1928 roku. Jej celem jest uporządkowanie harmonogramu ekspozycji oraz jasne określenie praw i obowiązków miasta-gospodarza i uczestników. Pierwotna konwencja, która ustanowiła BIE i określiła wytyczne dla wystaw, była wielokrotnie zmieniana, ale od początku XXI wieku duża ekspozycja, nazywana “wystawą zarejestrowaną”, mogła być organizowana raz na pięć lat, a jedna mniejsza, nazywana “wystawą uznaną”, mogła być organizowana w tym okresie.

Wczesne wystawy krajowe

Angielskie targi narodowe z XVIII wieku, które łączyły w sobie targi z rozrywką dla publiczności o charakterze karnawałowym, były jednym z prekursorów współczesnych targów światowych. Ponadto, założone w 1754 r. w Londynie Society for the Arts (później nazwane Royal Society for the Arts, a następnie RSA), zorganizowało serię konkurencyjnych pokazów sztuki, które obejmowały różne innowacje technologiczne w dziedzinie sztuki przemysłowej, od przędzarek po prasy do cydru.

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku Francuzi zaczęli organizować wystawy przemysłowe. Podlegały one władzy rządu krajowego, którego celem była pomoc francuskim producentom w konkurowaniu z Brytyjczykami na rynku międzynarodowym. Brytyjczycy, pewni, że ich produkty są lepsze, nigdy nie naśladowali tego pomysłu. Zamiast tego, w latach trzydziestych XIX wieku instytuty mechaników w Wielkiej Brytanii zaczęły sponsorować wystawy. Instytuty te zostały utworzone w celu zapewnienia edukacji naukowej rzemieślnikom i pracownikom fabryk, a na ich wystawach prezentowano narzędzia i inne urządzenia mechaniczne oszczędzające pracę, które były oparte na najnowszych wynalazkach naukowych. Na wystawach instytutów mechaniki można było zobaczyć także wystawy rozrywkowe i egzotyczne, takie jak tzw. “prawdziwe relikty historyczne” o wątpliwej niekiedy autentyczności, a także pokazy sztuk pięknych, które łączyły dzieła lokalnych i krajowych artystów.

Wielka wystawa i jej dziedzictwo: Złoty Wiek Targów

Era współczesnych światowych targów rozpoczęła się od Wielkiej Wystawy Brytyjskiej (formalnie Wielkiej Wystawy Dzieł Przemysłu Wszystkich Narodów; często nazywanej Crystal Palace Exhibition), która odbyła się w londyńskim Hyde Parku w 1851 roku. Powstała ona dzięki staraniom męża królowej Wiktorii, księcia Alberta, który ze względu na swoje kontynentalne pochodzenie miał szczególne zrozumienie dla potencjalnej wartości wystawy prezentującej Wielką Brytanię międzynarodowej publiczności, a także dzięki przyjęciu przez Parlament wolnego handlu, co, jak się spodziewano, doprowadzi do większej sprzedaży brytyjskich towarów za granicą. Królewska komisja pod przewodnictwem księcia Alberta zaplanowała wystawę i zorganizowała konkurs na projekt budynku. Ostatecznie jednak komisja odrzuciła wszystkie nadesłane prace i zamiast tego wybrała projekt Josepha Paxtona, budowniczego szklarni. Żelazno szklana konstrukcja Paxtona, nazwana Crystal Palace, zachwyciła publiczność i niewątpliwie przyczyniła się do sukcesu wystawy.

Wśród eksponatów wystawionych w Crystal Palace znalazły się naukowe i technologiczne cuda z wielu różnych krajów, a także dzieła sztuki i rzemiosła. W wystawie wzięło udział około sześciu milionów osób, które osiągnęły znaczny zysk. (Fundusz, który został utworzony z zysków nadal zapewnia stypendia dla brytyjskich studentów w takich dziedzinach jak inżynieria i wzornictwo przemysłowe).

Spuścizna Crystal Palace była ogromna. Jego krytyczny i finansowy sukces zapewnił, że światowe targi nadal będą się odbywać. Okres między rokiem 1880 a I wojną światową był złotym wiekiem targów, z ponad 40 międzynarodowymi wystawami, które odbywały się w tak różnych miejscach jak Australia (Melbourne, Victoria, 1888; oraz Hobart, Tasmania, 1894-95), Gwatemala (Guatemala City, 1897) i Hanoi (1902-03; wówczas w Indochinach Francuskich, obecnie stolica Wietnamu).

W Stanach Zjednoczonych, targi były inspirowane doświadczeniami tych, którzy uczestniczyli i uczestniczyli w pierwszych targach w Europie. Chociaż instytuty mechaniki istniały w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku, ich okazjonalne wystawy nie wydają się mieć większego wpływu na planistów najwcześniejszych międzynarodowych wystaw amerykańskich. Jedna z pierwszych z nich poszła w ślady Wielkiej Wystawy. Wystawa Przemysłu Wszystkich Narodów, bardziej znana jako New York Crystal Palace Exhibition, odbyła się w latach 1853-54 w żelazno-szklanej konstrukcji w Bryant Park. Pokazano na niej te same rodzaje ekspozycji, co w jej londyńskim odpowiedniku, ale także zaprezentowano szczególnie imponującą kolekcję rzeźb. Pomimo obietnicy targów, frekwencja nigdy nie spełniła oczekiwań i zakończyła się znaczną stratą pieniężną. Minęłoby ponad 20 lat, zanim w Stanach Zjednoczonych odbyła się kolejna ekspozycja.

Nie do prześcignięcia przez londyński Crystal Palace, organizatorzy targów w Paryżu zorganizowali pierwszą z długiej serii międzynarodowych wystaw w 1855 roku. Ekspozycja zajmowała większą powierzchnię i obejmowała eksponaty z większej liczby krajów niż Crystal Palace, a także prezentowała kilka nowości, takich jak obniżone ceny wstępu w niedziele oraz osobny pawilon sztuk pięknych, w którym znajdowało się około 5 000 dzieł artystów z 29 krajów. Chociaż straciła pieniądze, ekspozycja w Paryżu w 1855 r. pozostawiła tak pozytywną spuściznę, że rząd sponsorował kolejne wystawy w 1867, 1878, 1889 i 1900 r., z których każda przyciągała większą liczbę zwiedzających niż poprzednia.

Do lat siedemdziesiątych XIX wieku międzynarodowy ruch wystawienniczy stał się na tyle dobrze ugruntowany, że planiści stulecia obchodów Deklaracji Niepodległości Ameryki doszli do wniosku, że najwłaściwszym sposobem świętowania będzie światowy jarmark. W związku z tym w 1876 r. w Filadelfii odbyła się Wystawa Stulecia USA. Jej krytyczny sukces i frekwencja wynosząca nieco poniżej 10 milionów były wystarczające, aby zrównoważyć dużą stratę finansową, i zainspirowały one gorączkę światowych targów w Stanach Zjednoczonych, szczególnie na południu, w ciągu następnych 40 lat.

Stuletnia wystawa w Filadelfii była szczególnie godna uwagi, jeśli chodzi o pokazanie produktów wczesnej rewolucji przemysłowej w Ameryce. Uczestnicy targów byli zdumieni 700-tonowym silnikiem Corliss’a, największą maszyną parową, jaką kiedykolwiek zbudowano, oraz nowymi wynalazkami, takimi jak telefon, maszyna do pisania i kalkulator mechaniczny. Ponadto, ekspozycja gościła pierwszą międzynarodową wystawę sztuki w Stanach Zjednoczonych i jako pierwsza rozłożyła eksponaty na kilku dużych, tematycznie wyznaczonych pawilonach, co wkrótce stało się standardem. Około 24 stanów wybudowało również własne pawilony, co zostało powtórzone na wielu późniejszych targach.

Chociaż w ostatnich dekadach XIX wieku odbyło się wiele ważnych wystaw, Światowa Wystawa Kolumbijska w Chicago w 1893 roku była prawdopodobnie najważniejszą światową wystawą w historii Stanów Zjednoczonych i jedną z najważniejszych w historii wystaw światowych. Wkrótce po spektakularnej wystawie w Paryżu w 1889 roku, gdzie główną atrakcją była Wieża Eiffla, Światowa Ekspozycja Kolumbijska, w świadomości jej organizatorów, musiała być większa i ważniejsza od swojej paryskiej poprzedniczki. Menedżerowie Chicago nigdy nie znaleźli struktury podpisu, która przewyższałaby Wieżę Eiffla (chociaż diabelski młyn zadebiutował na targach w Chicago), ale stworzyli ekspozycję, której architektura ukształtowała styl kraju na następne 25 lat i której eksponaty były bardziej imponujące niż cokolwiek wcześniej. Co więcej, ekspozycja ta wprowadziła koncepcję centrum, tętniącej życiem strefy rozrywki, która wkrótce stała się podstawą praktycznie wszystkich przyszłych ekspozycji.

Światowa Ekspozycja Kolumbijska wyznaczyła szczyt złotego wieku targów. Była bardziej spektakularna niż cokolwiek, co ją poprzedziło i, być może z wyjątkiem wielkiej Exposition Universelle (Paryż, 1900), żadna późniejsza ekspozycja nie dorównywała jej świetności ani wpływom. Jednak gdzieś na świecie, gdzieś w latach 1893-1916, kiedy to I wojna światowa tymczasowo zakończyła ten ruch, prawie co roku odbywała się duża międzynarodowa ekspozycja. Louis (1904) i San Francisco (1915) były duże i efektowne. Louis (1904) i San Francisco (1915), były duże i okazałe. Inne, jak wystawa Jamestown w Norfolk w Wirginii (1907), z okazji 300. rocznicy Jamestown Colon, były mniejsze i miały ważne historyczne rocznice. Jeszcze inne, jak londyńska Wystawa Franko-Brytyjska (1908), oznaczały obustronną przyjaźń. Ponadto, niektóre mniejsze kraje gościły ekspozycje z okazji swojego pojawienia się na scenie międzynarodowej, jak np. belgijskie wystawy w Liège (1905) i w Brukseli (1910).

Światowe targi, które odbywały się w Stanach Zjednoczonych w tym złotym okresie, różniły się od tych, które odbywały się w Europie. Udział Stanów Zjednoczonych w europejskich targach był zarządzany prywatnie. Brak zaangażowania rządu przeniósł się na organizację wystaw w Stanach Zjednoczonych, gdzie pomoc federalna została ograniczona do pawilonów i eksponatów rządu amerykańskiego. Europejskie targi były w znacznie większym stopniu przedsiębiorstwami rządowymi. Inną różnicą było to, że amerykańskie targi znacznie chętniej obejmowały miejsca rozrywki w postaci przejażdżek, egzotycznych atrakcji, a w latach 90. ubiegłego wieku tzw. obce lub rodzime “wioski”, które pokazywały targarzom sposób życia grup z Afryki, Azji i wysp Południowego Pacyfiku, które na ogół przedstawiane były jako należące do ówczesnych “prymitywnych” społeczeństw. W pierwszej dekadzie XX wieku targi w Europie również przyjęły tego typu atrakcje rozrywkowe.

Modernizm i zimnowojenne rywalizacje

Po I wojnie światowej targi nigdy nie odzyskały statusu kulturalnego, którym cieszyły się przed wojną. Odbyło się ich mniej, a wiele z nich nie odniosło sukcesu artystycznego ani komercyjnego. Dzięki poprawie transportu i sieci komunikacyjnych, targi miały mniej do zaoferowania ludziom, którzy mogli teraz oglądać filmy lub słuchać audycji radiowych o obcych ziemiach, a nawet stosunkowo łatwo podróżować, aby odwiedzić je z pierwszej ręki. Niemniej jednak, w tym czasie odbywały się wystawy godne uwagi. Ekspozycja Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes, która odbyła się w Paryżu w 1925 roku, sprawiła, że styl architektoniczny i projektowy znany jako Art Deco stał się bardzo popularny przez następne 15 lat. Wystawa Imperium Brytyjskiego w Wembley (1924-25), Ekspozycja Coloniale Internationale w Paryżu (1931) i Ekspozycja Universelle et Internationale w Brukseli (1935) pokazały zamorskie imperia tych trzech krajów w czasie, gdy w ich koloniach dopiero zaczynano słyszeć huki niezależności.

Na szczególną uwagę zasługują dwie amerykańskie ekspozycje z lat trzydziestych. Wystawa Century of Progress w Chicago (1933-34) oraz Nowojorskie Targi Światowe (1939-40) były zarówno ekscytującymi przykładami architektury Art Deco, jak i targami mającymi na celu odcięcie umysłów targarzy od Wielkiego Kryzysu poprzez zaproponowanie im wspaniałej przyszłości, która czekała ich po zakończeniu trudnych czasów. Podczas gdy nadzieja na nowojorskie targi została przerwana przez wybuch II wojny światowej w Europie, legendarne struktury Trylon i Perisphere z tego jarmarku pozostają w kulturze popularnej, które są związane z bardziej radosnymi czasami.

Gdy zimna wojna wyrosła na skutek zniszczeń II wojny światowej w Europie i na Pacyfiku, światowe targi stały się terenem wystawienniczym amerykańsko-sowieckiej rywalizacji. Na ekspozycjach w Brukseli (1958) i Montrealu (1967) główny nacisk położono na porównanie pawilonów rywalizujących ze sobą krajów, a krytycy i politycy analizowali je w nieskończoność. Chociaż Związek Radziecki nie uczestniczył w wystawie Century 21 w Seattle w 1962 r., to jednak nacisk, jaki na naukę i eksplorację kosmosu położono w tej ekspozycji, miał wydźwięk konkursu zimnej wojny.

Największą ekspozycją tej epoki były Nowojorskie Światowe Targi w latach 1964-65, które przyjęły za swój temat “Pokój przez zrozumienie”. Choć można było się spodziewać, że na tych targach panować będzie silna atmosfera zimnej wojny, to jednak tak nie było. BIE odmówiło usankcjonowania targów, ponieważ organizatorzy odmówili zastosowania się do jego wytycznych. Tym samym oficjalne uczestnictwo zagraniczne ograniczało się do nowo niepodległych krajów azjatyckich i afrykańskich, podczas gdy inne kraje reprezentowane były przez prywatne interesy handlowe.

Do 1970 r., czyli do roku, w którym odbyła się wystawa światowa w Japonii pod adresem Ōsaka, niektóre z napięć zimnej wojny uległy złagodzeniu. Zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Radziecki prezentowały swoje programy kosmiczne w swoich pawilonach, ale prawdziwym punktem ciężkości ekspozycji był kraj-gospodarz i jego niezwykłe ożywienie zaledwie 25 lat po zakończeniu II wojny światowej. Ekspozycja, która przyciągnęła rekordową wówczas liczbę zwiedzających – ponad 60 milionów – była wyraźnym dowodem na to, że Japonia odzyskała swoje miejsce wśród wiodących narodów świata.

Późniejsze lata

Targi od 1970 roku, zamiast obchodzić rocznicę historyczną czy imperium kolonialne, raczej oświecają zwiedzających na określony temat, często o charakterze środowiskowym. Wiele z nich było mniejszymi targami organizowanymi w mniejszych miastach: Spokane, Waszyngton, USA (1974), z ogólnym tematem ekologicznym; Okinawa, Japonia (1975-76), na oceanach; Knoxville, Tennessee, USA. (1982), o międzynarodowych kwestiach energetycznych; Nowy Orlean (1984), o rzekach; Tsukuba, Japonia (1985), o mieszkalnictwie; Vancouver, Kolumbia Brytyjska, Kanada (1986), o transporcie i komunikacji (a także w ramach obchodów stulecia miasta); Brisbane, Queensland, Australia (1988), o rekreacji; Taejŏn (Daejeon), Korea Południowa (1993), o zrównoważonym rozwoju; oraz Lizbona (1998), także o oceanach. Niewiele było odstępstw od tematu tematycznego. Wystawy z 1992 r. w Genui we Włoszech i w Sewilli w Hiszpanii upamiętniły 500. rocznicę pierwszej podróży Krzysztofa Kolumba do Ameryki. Targi w Hanowerze, w Niemczech, w 2000 r. wyznaczyły koniec XX wieku, ale zestaw idei znanych jako Zasady hanowerskie, po raz pierwszy ogłoszonych w 1992 r. przez biuro architektoniczne Williama McDonough’a w ramach przygotowań do wystawy, argumentował, że przyszłe ekspozycje powinny koncentrować się na realistycznym przedstawieniu współczesnych problemów społecznych i środowiskowych oraz ich możliwych rozwiązań.

Podczas gdy targi stały się rzadsze w XXI wieku z powodu rosnących kosztów ich wystawienia oraz z powodu zaostrzenia przepisów przez BIE, w pierwszej dekadzie wieku miały miejsce dwa ważne wydarzenia. W Japonii w 2005 r. w prefekturze Aichi odbyła się wystawa w pobliżu miasta Nagoya, a pięć lat później Shanghai wyprodukował pierwszą dużą ekspozycję Chin. Targi w Aichi, które określiły się jako “zielona ekspozycja”, skoncentrowały się na zachowaniu naturalnych obszarów w miejscu i wokół niego oraz na ponownym wykorzystaniu lub recyklingu jak największej liczby elementów konstrukcyjnych. Targi Expo Shanghai 2010, odbywające się w jednym z największych miast świata, w sposób naturalny wybrały temat “Lepsze miasto, lepsze życie” i, przy zgłoszonej liczbie 73 milionów zwiedzających, z łatwością pobiły rekord frekwencji Ōsaka. Kolejne wystawy w 2012 r. (Yžsu, Korea Południowa), na temat znaczenia oceanów i wybrzeży świata, w 2015 r. (Mediolan), na temat konsumpcji żywności i zasobów, a w 2017 r. (Astana, Kazachstan), na temat przyszłości energetyki, odniosły względne sukcesy, ale nie zbliżyły się do liczby uczestników Expo Shanghai.

Chociaż niektórzy krytycy potępili światowe targi jako ekstrawaganckie i nieistotne w świecie początku XXI wieku, inni twierdzili, że odchodząc od starego tematu “technologicznego utopizmu” i koncentrując się na kwestiach społecznych i środowiskowych, jak sugerują Zasady hanowerskie, targi mogą być nadal warte zachodu dla zwiedzających, jak również dla miast i krajów-gospodarzy.