Teoria lokalizacji

565

Teoria lokalizacji, w ekonomii i geografii, teoria związana z geograficznym położeniem działalności gospodarczej; stała się integralną częścią geografii gospodarczej, nauki regionalnej i ekonomii przestrzennej. Teoria lokalizacji odnosi się do pytań o to, gdzie i dlaczego zlokalizowana jest działalność gospodarcza. Lokalizację działalności gospodarczej można określić na szerokim poziomie, takim jak region lub obszar metropolitalny, albo na wąskim, takim jak strefa, dzielnica, blok miejski lub pojedyncze miejsce.

Johann Heinrich von Thünen, pruski właściciel ziemski, wprowadził wczesną teorię lokalizacji rolnictwa w Der isolierte Staat (1826) (Państwo Izolowane). Model Thünena sugeruje, że dostępność do rynku (miasta) może stworzyć kompletny system użytkowania gruntów rolnych. Jego model przewidywał jednolity rynek otoczony gruntami rolnymi, oba położone na równinie o całkowitej fizycznej jednorodności. Koszty transportu przez równinę są związane jedynie z pokonaną odległością i ilością przewożonych towarów. Model zakłada, że rolnicy otaczający rynek będą produkować uprawy o najwyższej wartości rynkowej (najwyższa opłata za dzierżawę), która da im maksymalny zysk netto (lokalizacja, czyli ziemia, opłata za dzierżawę). Czynnikiem decydującym o wysokości czynszu za lokalizację będą koszty transportu. Gdy koszty transportu są niskie, czynsz lokalizacyjny będzie wysoki i na odwrót. Sytuacja ta powoduje gradient czynszu, wzdłuż którego czynsz lokalizacyjny maleje wraz z odległością od rynku, osiągając ostatecznie wartość zerową. W modelu Thünen uwzględniono również lokalizację rolnictwa intensywnego i ekstensywnego w stosunku do tego samego rynku. Rolnictwo intensywne charakteryzuje się stromym nachyleniem i znajduje się bliżej rynku niż rolnictwo ekstensywne. Różne uprawy będą miały różne nachylenia czynszów. Uprawy łatwo psujące się (warzywa i produkty mleczarskie) będą miały strome nachylenie, natomiast uprawy mniej psujące się (zboża) będą miały mniej strome nachylenie.

W 1909 roku niemiecki ekonomista lokalizacyjny Alfred Weber sformułował teorię lokalizacji przemysłowej w swojej książce zatytułowanej Über den Standort der Industrien (Teoria lokalizacji przemysłu, 1929). Teoria Webera, zwana trójkątem lokalizacyjnym, poszukiwała optymalnej lokalizacji dla produkcji towaru w oparciu o stałe położenie rynku i dwa źródła surowców, które geograficznie tworzą trójkąt. Weber starał się określić najmniej kosztowną lokalizację produkcji w obrębie trójkąta poprzez obliczenie całkowitych kosztów transportu surowca z obu miejsc produkcji do miejsca produkcji oraz produktu z miejsca produkcji na rynek. Waga surowców i produktu końcowego są ważnymi czynnikami warunkującymi koszty transportu i lokalizacji produkcji. Surowce, które tracą na masie podczas produkcji, mogą być transportowane z miejsca produkcji na rynek po niższych kosztach niż z miejsca produkcji surowca na miejsce produkcji. W związku z tym miejsce produkcji będzie znajdować się w pobliżu źródeł surowców. W przypadku braku dużych strat masy w trakcie produkcji, całkowite koszty transportu będą niższe, gdy będą one zlokalizowane w pobliżu rynku.

Po ustaleniu w ramach trójkąta lokalizacji o najniższych kosztach transportu firma Weber podjęła próbę określenia alternatywnej lokalizacji o niskich kosztach transportu. Najpierw wykreślił zróżnicowanie kosztów transportu w stosunku do lokalizacji o najniższych kosztach transportu. Następnie zidentyfikował miejsca wokół trójkąta, które charakteryzowały się niższymi kosztami pracy niż lokalizacja o najmniejszych kosztach transportu. Jeśli koszty transportu były niższe niż koszty pracy, wówczas określono alternatywną lokalizację tanich zarobków.

Innym ważnym wkładem do teorii lokalizacji było sformułowanie przez Waltera Christallera teorii miejsca centralnego, która oferowała geometryczne wyjaśnienie, w jaki sposób osiedla i miejsca są położone względem siebie i dlaczego osiedla funkcjonują jako przysiółki, wsie, miasteczka lub miasta.

William Alonso (Lokalizacja i użytkowanie gruntów: w kierunku ogólnej teorii dzierżawy gruntów, 1964 r.) zbudowanej na podstawie modelu Thünen w celu uwzględnienia wewnątrzmiejskiego zróżnicowania w użytkowaniu gruntów. Starał się on zastosować wymogi dostępności do centrum miasta dla różnych rodzajów użytkowania gruntów (mieszkalnictwo, handel i przemysł). Zgodnie z jego teorią każdy rodzaj użytkowania gruntów ma swój własny gradient czynszów lub krzywą czynszów ofertowych. Krzywa ta określa maksymalną wysokość czynszu, jaką każdy rodzaj użytkowania gruntów może uzyskać dla danej lokalizacji. Gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa komercyjne i przemysł konkurują o lokalizacje zgodnie z każdą indywidualną krzywą czynszu ofertowego i ich wymaganiami dotyczącymi dostępu do centrum miasta. Wszystkie gospodarstwa domowe będą starały się zajmować jak największą ilość gruntów, pozostając w granicach swoich wymagań dotyczących dostępności. Ponieważ grunty są tańsze na obrzeżach miasta, gospodarstwa domowe z mniejszym zapotrzebowaniem na dostęp do centrum miasta będą lokować się w pobliżu tych obrzeży; zazwyczaj będą to zamożne gospodarstwa domowe. Ubogie gospodarstwa domowe wymagają większej dostępności do centrum miasta i dlatego będą zlokalizowane w pobliżu centrum, konkurując z placówkami handlowymi i przemysłowymi. Będzie to miało tendencję do tworzenia odrębnego systemu użytkowania gruntów, ponieważ gospodarstwa domowe nie będą płacić za grunty komercyjne i przemysłowe w centralnych lokalizacjach.